Công Ty Cổ Phần Bệnh Viện Đa Khoa Hoàn Mỹ Sài Gòn

Địa chỉ: 60-60A Phan Xích Long, Phường 1, Q.Phú Nhuận, tp. Hồ Chí Minh, Việt Nam.

ĐT: (028) 3990 2468 E: contactus.saigon@hoanmy.com

Tiêu Chảy do Rotavirus | Bệnh viện Hoàn Mỹ Sài Gòn
Khoa Tiêu Hóa

Tiêu Chảy do Rotavirus

11-02-2012

I-Cơ Bản -

Rotavirus là một trong nhiều virus gây viêm dạ dày ruột. Hệ gen (genome) của rotavirus gồm 11 đoạn chuỗi đôi RNA đựng trong 1 capsid có 2 lần vỏ. Virus được xếp vào họ Reoviridae. Nhiễm Rotavirus là bệnh nhiễm trùng tự giới hạn. Có thể mất nước nặng qua tiêu chảy và tử vong do khô nước không phải là hiếm gặp, đặc biệt ở những nước đang phát triển

Nhiễm Rotavirus thường xảy ra vào mùa Đông-Xuân (từ tháng 12 đến tháng 5), tuy vẫn có thể xảy ra quanh năm ở những nước đang phát triển.

Đa số trẻ dưới 5 tuổi đều đã nhiễm virus vào một thời điểm nào đó.

A-Sinh bệnh học

Rotavirus, tương tự các loại virus gây viêm ruột khác, thường gây nhiễm ở các tế bào nhung mao ruột non. Do các tế bào này có vai trò đặc biệt trong tiêu hóa các chất carbohydrate, hấp thu nước, điện giải ở ruột non, nhiễm rotavirus gây rối loạn hấp thu carbohydrate và mất nước trầm trọng. Tiêu chảy và tăng nhu động ruột khiến tình hình càng thêm xấu đi. Tăng nhu động ruột có thể là thứ phát sau những biến đổi do virus gây ra ở nhung mao của niêm mạc ruột non.

Ở người bình thường, virus ít khi gây thay đổi ở những cơ quan khác tuy rằng nhiễm trùng ngoài ruột đã quan sát thấy ở các ký chủ suy giảm miễn dịch.

Virus bắt đầu hiện diện nhiều trong phân từ trước khi các triệu chứng xuất hiện và tồn tại có thể đến 10 ngày sau khởi phát bệnh.

B-Dịch tễ học

1-Tần xuất

Trên thế giới ước lượng mỗi năm có hơn 125 triệu trường hợp tiêu chảy do rotavirus xảy ra ở trẻ em. Rotavirus là nguyên nhân hàng đầu gây mất nước do viêm dạ dày ruột ở trẻ em trên toàn thế giới. Trên 2 triệu trẻ dưới 5 tuổi nhập viện hàng năm do viêm dạ dày ruột rotavirus, trong đó khoảng 500.000-527.000 trẻ tử vong vì bệnh.

2-Tử vong/Bệnh tật

Trên thế giới, mỗi năm có khoảng 500.000-527.000 cas tử vong do rotavirus ở trẻ em dưới 5 tuổi. Hầu như tất cả các cas tử vong đều do giảm thể tích tuần hoàn.

Mất nước và sốc gây thương tổn thiếu máu ở thận, não.

Trẻ thiếu nước nghiêm trọng có thể bị huyết khối tĩnh mạch sâu hoặc huyết khối tĩnh mạch não.

3-Chủng tộc

Chủng tộc không phải là yếu tố quan trọng nhưng giai tầng kinh tế xã hội lại có ảnh hưởng nhiều đến nhiễm rotavirus.

4-Giới tính

Nam= Nữ.

5-Tuổi

Rotavirus gây bệnh ở cả người lớn lẫn trẻ em. Tuy nhiên bệnh thường ít trầm trọng hơn ở người lớn.

Ở người lớn, bệnh chỉ biểu hiện với vài ngày buồn nôn, chán ăn và đau quặn bụng. Tiêu chảy ở người lớn nhẹ hơn nhiều so với trẻ em.

Trẻ em từ 4-24 tháng, đặc biệt các cháu ở những nhà trẻ bán trú, có nguy cơ cao nhiễm rotavirus.

Nhập viện để chữa trị nhiễm rotavirus thường hay gặp ở trẻ nhẹ cân, sanh non, thiếu sữa mẹ.

II- Lâm sàng
A-
Bệnh sử

  • Tiếp xúc với trẻ em khác bị tiêu chảy.
  • Triệu chứng thường xuất hiện sau 2 ngày phơi nhiễm, bao gồm:

Ø  Chán ăn

Ø  Sốt nhẹ

Ø  Tiêu lỏng, không có máu

Ø  Ói

Ø  Đau quặn bụng

  • Tiêu chảy nhiều lần trong ngày và mất nước là dấu hiệu thường gặp.

B-Khám lâm sàng

Khám thực thể thường không có gì bất thường ngoài các dấu hiệu của mất nước.

  • Dấu hiệu thường gặp nhất là tăng nhu động ruột.
  • Thăm hậu môn có thể kích thích tiêu ra phân lỏng, không có máu.
  • Tim nhanh không tương xứng với nhiệt độ.
  • Hố mắt 2 bên trũng và lõm thóp trước ở trẻ nhũ nhi.
  • Niêm mạc miệng khô, dính.
  • Da thô ráp hoặc hăm đỏ do tã lót khi tiêu chảy.
  • Giác quan giảm nhạy bén.
  • Giảm lượng nước tiểu. Đôi khi khó đánh giá vì nước tiểu thường lẫn vào phân lỏng trong tã lót
  • Sụt cân.

C-Nguyên nhân

Nguy cơ nhiễm rotavirus tăng cao ở những trẻ bán trú, virus có thể lây lan theo đường phân-miệng giữa các trẻ em với nhau hoặc qua các nhân viên chăm sóc khi thay tã lót. Các vật dụng sinh hoạt thường ngày cũng là một nguồn lây truyền virus đáng kể.

III- Chẩn Đoán phân biệt

  • Lỵ amibe
  • Nhiễm các virus đường ruột khác
  • Viêm dạ dày ruột
  • Bệnh do Giardia
  • Mất nước ở trẻ em do các nguyên nhân khác
  • Nhiễm Salmonella

IV- Cận lâm sàng

A-Xét nghiệm

·         Xác định Rotavirus bằng nhiều cách như ELISA (enzyme linked immunoassay) thường được dùng nhất, kết dính latex agglutination, soi kính hiển vi điện tử, cấy virus. Tuy nhiên việc định dạng virus chỉ có giá trị đối với ngành y tế cộng đồng hoặc phòng dịch. Thường thì các xét nghiệm này không giúp ích nhiều cho việc xử trí ở khoa cấp cứu và phải tốn thời gian từ vài ngày đến vài tuần mới có kết quả.

·         Soi kính hiển vi điện tử thấy có một số virions RNA của rotavirus và một số virion 29nm không định rõ.

·         Xét nghiệm ion đồ trong những trường hợp mất nước nặng, rối loạn tri giác, co giật, hoặc bồi hoàn nhiều nước và muối qua đường uống.

·         Khi trẻ lơ mơ cần đo ngay đường huyết tại giường.

V- Điều Trị

Chăm sóc trước nhập viện

Cần chú ý đảm bảo đường thở, hô hấp, nhận biết ngay các rối loạn tim mạch, rối loạn hoạt động của hệ tuần hoàn.

Khi trẻ có biểu hiện thiếu nước nặng, trên đường đến bệnh viện cần truyền ngay 20 mL/kg dung dịch sodium chloride đẳng trương hoặc dung dịch Ringer lactate.

Chăm sóc tại khoa cấp cứu

Chủ yếu là đảm bảo đường thở, hô hấp, tuần hoàn, nhận biết tình trạng mất nước và điều trị ngay.

Nhiều trường hợp có thể chỉ cần bù nước qua đường uống.

Trẻ lơ mơ, bán mê cần được thử đường huyết ngay.

  • Ở những trẻ mất nước nặng cần đặt ngay đường truyền tĩnh mạch hoặc đường truyền vào xương (IO line).
  • Truyền bolus 20 mL/kg cho đến khi phục hồi lại khối lượng tuần hoàn. Ít khi phải truyền đến 60-80 mL/kg.
  • Nếu cần truyền hơn 40 mL/kg, nên kiểm tra ion đồ, BUN, và creatinine máu.

Duy trì bù nước bằng đường uống là việc làm chính ở những trẻ không bị khô nước. Cần thiết phải lựa chọn loại dịch phù hợp.

  • Khi cho trẻ dùng các dịch ưu trương cần chú ý tình trạng tăng natri máu.
  • Tốt nhất là dùng các loại dịch có 2-3% glucose, đồng thời điều chỉnh cân bằng sodium và potassium.
  • Bù bằng đường uống có thể gặp khó khăn trong 2 ngày đầu do trẻ thường bị nôn ói.
  • Nếu trẻ nôn ói cần cho ăn uống từng ít một.
  • Khi trẻ bớt nôn ói có thể cho ăn cháo hoặc bột ngũ cốc với lượng vừa phải để bảo đảm đủ năng lượng.
  • Nếu mất nước nhiều, cần cho trẻ uống bổ sung dung dịch Oresol.
  • Uống quá nhiều nước có thể khiến trẻ bị hạ natri máu.
  • Có thể dùng thuốc chống nôn cho trẻ trên 6 tháng nếu cần.

Thuốc men

Không cần dùng đến thuốc men gì trong đa số trường hợp. Cần chú ý lượng nước nhập vào phù hợp. Tránh dùng các thuốc chống nôn và cầm tiêu chảy ở trẻ trong lứa tuổi dễ bị nhiễm rotavirus (dưới 5 tuổi). Thuốc cầm tiêu chảy chỉ nên dùng cho những trường hợp tiêu chảy nặng và kéo dài khi không xác định được nguyên nhân nào khác. Thuốc chống nôn đã được dùng và cho kết quả tốt ở một số trường hợp. Không dùng kháng sinh nếu nghi ngờ tiêu chảy do rotavirus. Thầy thuốc cần cân nhắc kỹ việc sử dụng các loại thuốc này

Tháng 2 năm 2006, FDA đã phê chuẩn vaccin  RotaTeq. RotaTeq được khuyên dùng cho trẻ với 3 liều uống riêng biệt vào  lúc trẻ được 2, 4, và 6 tháng.

Tháng 4 năm 2008, FDA tiếp tục phê chuẩn một vaccin khác là Rotarix, để phòng ngừa tiêu chảy do rotavirus. Khuyến cáo dùng 2 liều Rotarix riêng biệt cho trẻ lúc 2 và 4 tháng tuổi. Trong một nghiên cứu lớn, Rotarix đã chứng tỏ hiệu quả bảo vệ bệnh nhân khỏi viêm dạ dày ruột cấp do rotavirus đồng thời giảm tỷ lệ tiêu chảy nặng và viêm dạ dày ruột do những nguyên nhân khác.

Năm 2006, sau khi đưa vào sử dụng vaccin kháng rotavirus, nhận thấy có giảm đáng kể số lượng trẻ dưới 5 tuổi nhập viện do tiêu chảy cấp.

Thử nghiệm lâm sàng cho thấy các vaccin đã phòng ngừa được 74-78% các trường hợp viêm dạ dày ruột do rotavirus, phòng ngừa hầu hết các trường hợp viêm dạ dày ruột nặng cần nhập viện do rotavirus.

Ở một nghiên cứu nhỏ trên 38 bệnh nhi từ 5 tháng đến 7 tuổi, nitazoxanide đã cho thấy làm giảm tiêu chảy và viêm dạ dày ruột do rotavirus. Thời gian giảm bệnh ở nhóm dùng nitazoxanide là 31 giờ so với 75 giờ ở nhóm dùng placebo. Nitazoxanide hiện đã được FDA phê chuẩn để điều trị tiêu chảy ở người lớn và trẻ em do Giardia hoặc Cryptosporidium.

Chuyển viện

Cần chuyển các trẻ khô nước trên khoa nội trú nhi hoặc khoa săn sóc đặc biệt.

Phòng Ngừa

Rotavirus rất lây lan. Cần chú ý rửa tay khi chăm sóc cho nhiều trẻ cùng một lúc. Không nên cho các cháu chưa có triệu chứng tiếp xúc với trẻ đang trong giai đoạn tiêu chảy cấp.

Tốt nhất là nên cách ly cả người chăm sóc, tránh để người chăm sóc trẻ bệnh tiếp xúc với trẻ bình thường. Vật dụng sinh hoạt thường ngày cần được sát trùng kỹ vì đã chứng minh là virus có thể lây truyền qua trung gian các vật này.

Nhân viên y tế có thể là trung gian truyền bệnh. Cần chú ý rửa tay kỹ và thường xuyên, sát khuẩn các ống nghe, vệ sinh bệnh phòng thật tốt trong những đợt bùng phát bệnh.

Biến chứng

Biến chứng nghiêm trọng nhất của nhiễm rotavirus là mất nước.

Mất nước nặng có thể dẫn đến sốc, suy đa phủ tạng và tử vong.

Tiên lượng

Nhiễm rotavirus có tiên lượng rất khả quan nếu kiểm soát tốt bồi hoàn nước điện giải.

Đa số trẻ hồi phục sau 1 tuần kể từ lúc phát bệnh.

Viêm ruột do Rotavirus không gây di chứng lâu dài.

Tái nhiễm là vấn đề thường gặp.

Thường hết tiêu chảy sau 5-7 ngày.

Bs Đồng Ngọc Khanh, BV Đa Khoa Hoàn Mỹ Sài Gòn